കണ്ണൂർ ജില്ലയുടെ മലയോര ഗ്രാമത്തിൽ, വയനാടൻ മലനിരകളുടെ താഴ്വാരത്തായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന കൊട്ടിയൂരിൽ പ്രശസ്തമായ വൈശാഖ മഹോത്സവത്തിന് ഈ മാസം 28-ന് തുടക്കമാവുകയാണ്. സതീദേവി ആത്മാഹുതി ചെയ്ത ദക്ഷയാഗ ഭൂമിയാണ് കൊട്ടിയൂർ എന്നാണ് ഭക്തരുടെ കഠിനമായ വിശ്വാസം. ഇവിടെ ശിവൻ സ്വയംഭൂവായി അവതരിച്ചു എന്നാണ് ഐതിഹ്യം. എന്നാണ് ഈ ക്ഷേത്രം ഉണ്ടായതെന്ന് ആർക്കും വലിയ നിശ്ചയമില്ലെങ്കിലും, പെയ്തിറങ്ങുന്ന മഴത്തുള്ളികൾ പോലെ ഒരായിരം കഥകളാണ് കൊട്ടിയൂരിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ളത്. 28-ന് നടക്കുന്ന നെയ്യാട്ടത്തോടെയാണ് ഇവിടെ ഉത്സവം ആരംഭിക്കുന്നത്. സാധാരണയായി മറ്റ് ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഉത്സവങ്ങൾ കൊടിയിറങ്ങുമ്പോൾ, കൊടിയേറ്റം പോലുമില്ലാതെ കൊട്ടിയൂരിൽ ഉത്സവം തുടങ്ങുന്നു എന്നത് ഇവിടുത്തെ ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷതയാണ്.
കേരളത്തിൽ മറ്റെവിടെയും കാണാനാകാത്ത വ്യത്യസ്തമായ നിരവധി ചടങ്ങുകളും പൂജകളും നടക്കുന്ന ഉത്സവകാലമാണിത്. ദക്ഷയാഗം നടന്ന സ്ഥലമായതുകൊണ്ടാകാം ഇവിടുത്തെ പൂജകൾക്ക് ഇത്രമാത്രം പ്രാധാന്യമുള്ളത്. മറ്റ് ഉത്സവങ്ങളെപ്പോലെ വലിയ ശബ്ദകോലാഹലങ്ങളോ പടക്കം പൊട്ടിക്കലോ ഇവിടെയുണ്ടാകാറില്ല. ചില പ്രത്യേക ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ് ഒന്നോ രണ്ടോ ആനകളെ ഇവിടെ എഴുന്നള്ളിക്കുന്നത്. വർഷത്തിൽ വൈശാഖ മഹോത്സവം നടക്കുന്ന ഈ 28 ദിവസങ്ങളിൽ മാത്രമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പൂജയും പ്രവേശനവും ഉണ്ടാകാറുള്ളത്. ഭക്തർ വിശുദ്ധമായ ബാവലിപ്പുഴയിൽ കുളിച്ച് ഈറനോടെയാണ് ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്.
ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജകളിലും ചടങ്ങുകളിലും ബ്രാഹ്മണർക്കും ആദിവാസികൾക്കുമെല്ലാം പ്രത്യേക അവകാശങ്ങളുണ്ട്. പരമ്പരാഗതമായ 64 കുടുംബങ്ങളാണ് ഇവിടുത്തെ ഓരോ ചടങ്ങിന്റെയും അവകാശികൾ. ഇവർ ഓരോ കയ്യാലകളിലായി, അതായത് ഓല മേഞ്ഞ ചെറിയ കുടിലുകളിലായി ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റും താമസിക്കുന്നു. ഈ കുടുംബങ്ങളിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരാൾ ഉത്സവം നടക്കുന്ന 28 ദിവസവും ഈ കയ്യാലയിലാണ് താമസിക്കേണ്ടത്. ആ ദിവസങ്ങളിൽ സ്വന്തം കുടുംബത്തിൽ മരണം സംഭവിച്ചാൽ പോലും ഇവർ ക്ഷേത്ര പരിസരത്തു നിന്നും പുറത്തുപോകില്ല എന്ന കഠിനമായ വ്രതശുദ്ധിയാണ് ഇവർ പിന്തുടരുന്നത്.
ഈ മാസം 28-ന് നെയ്യാട്ടത്തോടെ തുടങ്ങി ജൂൺ 24-ന് നടക്കുന്ന തൃക്കലശാട്ടത്തോടെയാണ് കൊട്ടിയൂർ ഉത്സവം സമാപിക്കുന്നത്. ഇതിനിടയിലുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട നിരവധി പൂജകൾ നടക്കുന്നുണ്ട്. ജൂൺ 5-ന് തിരുവോണം ആരാധാനയും, ഏഴിന് ഇളനീർ വെപ്പും നടക്കും. തുടർന്ന് ജൂൺ 8-ന് ഇളനീരാട്ടവും അഷ്ടമി ആരാധനയും, 10-ന് രേവതി ആരാധനയും, 14-ന് രോഹിണി ആരാധനയും നടക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ജൂൺ 16-ന് തിരുവാതിര ചതുശ്ശതം, 17-ന് പുണർതം ചതുശ്ശതം, 19-ന് ആയില്യം ചതുശ്ശതം എന്നിവയും നടക്കും. ജൂൺ 20-നാണ് മകം കലംവരവ് നടക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ജൂൺ 23-ന് അത്തം ചതുശ്ശതം, വാളാട്ടം, കലശപൂജ എന്നിവയും നടക്കും. ഒടുവിൽ ജൂൺ 24-ന് തൃക്കലശാട്ടത്തോടെ ഉത്സവത്തിന് സമാപനമാകും.
ഈ ഉത്സവക്കാലത്ത് സ്ത്രീകൾക്ക് അക്കരെ കൊട്ടിയൂരിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് പ്രത്യേക നിയന്ത്രണങ്ങളുണ്ട്. ഈ മാസം 30 മുതൽ ജൂൺ 20-ന് നടക്കുന്ന ഉച്ചശീവേലി വരെ മാത്രമാണ് സ്ത്രീകൾക്ക് അക്കരെ കൊട്ടിയൂരിൽ പ്രവേശനമുള്ളത്. അത് കഴിഞ്ഞുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് ഇവിടേക്ക് പ്രവേശനമില്ല. ചുരുക്കത്തിൽ, വെറുമൊരു ആഘോഷത്തിനപ്പുറം പ്രാർഥനയുടെയും കഠിനമായ പൂജകളുടെയും ഭക്തിസാന്ദ്രമായ ഒരു ഉത്സവമാണ് കൊട്ടിയൂരിലേത്.
